नेपाली बालसाहित्यकार कोश

- प्रमोद प्रधान

विगत केही वर्षता नेपाली बालसाहित्यका क्षेत्रमा प्रशस्त काम भएका छन । बालसाहित्यलाई साहित्य नै नमान्ने प्रवृत्तिको अन्त्य भई बालसाहित्यको लेखन र प्रकाशनको क्रम अहिले निकै बढेको देखिन्छ भने केही नयाँ प्रकाशनसंस्था पनि यस क्षेत्रमा देखापरेका छन । यिनै स्थितिबीच प्रा.डा.रामचन्द्र लम्सालको प्रधान सम्पादकत्व एवम । डा.अच्युतशरण अर्यालको सहायक सम्पादकत्वमा एउटा कृति बजारमा आएको छ-नेपाली बालसाहित्यकार कोश । बालसाहित्यलेखनका क्षेत्रमा सक्रिय व्यक्तित्वहरूका बारेमा जानकारी दिने उद्देश्यले प्रस्तुत कोश तयार पारिएको प्रकाशकीयमा उल्लेख गरिए पनि कोशमा समाविष्ट सामग्रीलाई सूक्ष्म दृष्टिले हेर्दा भने यो उद्देश्य पूर्ति हुनसक्ने सम्भावना भने देखिन्न । वास्तवमा यस प्रकारका कोश तयार पार्नुअघि सम्पादकहरूले एउटा निश्चित आधार तय गर्न आवश्यक हुन्छ र त्यही आधारको परिधि एवम । सीमाभित्र रहेर कोश तयार पार्नुपर्ने हुन्छ । प्रस्तुत कृतिमा बालसाहित्यकार भनी समावेश गरिएका नामहरू सबै के साँच्चै बालसाहित्यकार नै हुन । भनी प्रश्न गर्नुपर्ने स्थिति सिर्जना हुनुले यस कृतिको कमजोरी पक्षलाई इङ ।गित गर्छ । यस प्रकारको कोश प्रकाशित हुनु आफैमा उल्लेखनीय विषय हुँदाहुँदै पनि सम्पादकहरूको कमी-कमजोरीका कारण यो कृति अधुरो र अपूरो हुन पुगेको छ ।

यस कोशमा समावेश भएका एक तिहाई नामहरूलाई बालसाहित्यकार मान्न सक्ने स्थिति देखिन्न । कसैले कुनै कृतिमा बालचरित्र राखेकै आधारमा, कसैले कुनै बालपत्रिकामा एउटा रचना छपाएकै आधारमा अनि कुनै नाटकमा बालकलाकार भएर खेलेकै आधारमा कोही बालसाहित्यकार हुनसक्छ - यो प्रश्न यो कृति पढ ।ने सबैका मनमा निश्चित रूपले उब्जन्छ । नवीनप्रकाशजङ शाह, घनश्याम कँडेल, डिल्लीरमण शर्मा अर्याल, देवेन्द्रप्रताप शाह लगायत थुपै्र नामहरूलाई बालसाहित्यकार मान्ने सम्पादकद्वयको तर्क हास्यास्पद देखिन्छ । जबकि लामो समयदेखि नेपाली बालसाहित्यमा कलम चलाउँदै आएका र कृतिहरूसमेत प्रकाशित गरिसकेका अगाथा पाख्रिन थापा, स्व.कुलमणि देवकोटा, ज्योति अधिकारी, गोविन्दबहादुर कुँवर, गोविन्दराज विनोदी, जगत पे्रक्षित, दर्ुगालाल श्रेष्ठ, नन्दु उपे्रती, नवराज रिजाल, पारसमणि दाहाल, प्रकाश कोविद, प्रभा भट्टराई, भगवती जोशी, भारद्वाज मित्र, भुवनेश्वरी सत्याल, माधवलाल कर्माचार्य, मित्रलाल पंज्ञानी, मुक्तिनाथ शर्मा न्यौपाने, रविन नेपाली, विवश पोखरेल, शरद  पौडेल, सपना, सुधा रिसाल शर्मा, सौरभकिरण श्रेष्ठ, हरिहर तिमिल्सिनालगायतका थुपै्र लेखकको कोशमा परिचय भेटिन्न । यसरी लामो समयसम्म लेखनका माध्यमबाट योगदान दिइसकेका विशिष्ट बालसाहित्कारकै परिचय कोशमा नहुनु कोशको कमजोर पक्ष हो । कोशमा नाम समावेश गर्दा सम्पादकद्वयको जन्मस्थानप्रतिको मोहले पनि काम गरेको देखिन्छ ।

कोशमा परिचय दिने कुरामा पनि न्याय भएको देखिन्न । कोश तयार गर्दा नै परिचय कतिसम्म दिने र के-के दिने भन्ने निर्धारित हुनुपर्नेमा त्यसो नहुनाका कारण कोशमा नाम समावेशमा मात्र नभई व्याख्या र परिचय दिने क्रममा पनि पर्ूवाग्रह देखिन्छ । कसैको परिचय तीन पङ ।tmि -पृ.७९) को मात्र छ भने कसैको परिचय तीन पृष्ठभन्दा -पृ.८-११/पृ.१७-२०) बढी
छ । यस्तो असमानताका कारण कसैको परिचय आवश्यकताभन्दा बढी लामो भई समीक्षा र समालोचनाको रूप लिएको देखिन्छ भने कसैको परिचयबाट सामान्य कुरा पनि थाहा पाउन सकिन्न । यो पुस्तकको ठूलो कमजोरी हो । परिचय प्रस्तुत गर्ने क्रममा पनि सम्पादक गम्भीर देखिन्नन । । नेपाली बालसाहित्यकार कोश पुस्तकको नाम भएपछि पुस्तकमा समावेश भएका व्यक्तिहरूको बालसाहित्यमा योगदान, प्रकाशित बालसाहित्यिक कृतिका नाम र प्रकाशन मिति, बालसाहित्यमा पाएको पुरस्कारलगायतका बालसाहित्यसम्बन्धी कुराहरू पो समावेश हुनर्ुपर्छ । तर धेरै लेखकले बालसाहित्यका क्षेत्रमा दिएको योगदानको सामान्य उल्लेख मात्र गरेर समग्र साहित्यिक योगदानका बारेमा विस्तृत चर्चा कोशमा गर्नुको प्रयोजन देखिन्न ।

पुस्तकका सम्पादकद्वयमा गोपाल पराजुली नामका लेखक दुइ जना छन । भन्ने जानकारी पनि रहेनछ । कोशको पृष्ठ २२ मा गोपाल पराजुलीको परिचयका क्रममा यसो लेखिएको छ-'नेपाली साहित्यको नाटक विधा मात्र होइन, नेपाली बालोपयोगी लेखनमा पनि परिचित छन । ...यिनी नेपाली बालसाहित्य जगतमा उत्तिकै चर्चित छन  ।' नाटक लेख्ने गोपाल पराजुली बालसाहित्य लेख्दैनन । र बालसाहित्य लेख्ने गोपाल पराजुली नाटक लेख्दैनन ।  एउटा पराजुली कोटेश्वरका हुन । भने अर्को बानेश्वरका । काननलाल शर्माको परिचयको क्रममा पृ.१२ मा उनको अर्को कथासङग्रह अनुहारको चित्र प्रकाशित भएको उल्लेख छ । वास्तवमा अनुहारको चित्रको लेखक काननलाल शर्मा होइनन , शाश्वत पराजुली हुन । । रूसमा बसेर नेपाली बालसाहित्यका क्षेत्रमा महत्वपर्ूण्ा योगदान दिने व्यक्तिको नाम कृष्णप्रकाश श्रेष्ठ हुनुपर्नेमा कृष्णप्रसाद श्रेष्ठ -पृ.१५) छापिएको छ भने उनले अनुवाद गरेका करिब दर्ुइ दर्जनभन्दा कृतिमध्ये दर्ुइटाको नाम मात्र उल्लेख छ । उनले लेखेको भनी दिइएको अर्को पुस्तक भने उनको नभई कृष्णप्रसाद पराजुलीको कथा सङग्रहको नाम हो । एउटा यसरी पुस्तकमा थुपै्रं त्रुटि र कमी-कमजोरी छन ।  कोश २०६४ सालमा प्रकाशित भएपछि समाविष्ट लेखकका कमसे कम २०६२ सालसम्म प्रकाशित कृतिहरूको उल्लेख कोशमा हुनुपथ्र्यो तर त्यसो पनि हुन सकेको छैन । कोशमा भएका सूचनाहरू अत्यधिक पुराना छन ।, उल्लेख भएका कृतिका नाम र प्रकाशन मितिमा प्रशस्त त्रुटि भेटिन्छन । । सम्पादकद्वयले प्रस्तुत कोश अत्यन्त हतारमा आफ्नो क्षमताको उपयोग नगरिकन तयार गरिएको हो कि जस्तो देखिन्छ । आगामी संस्करणमा कोशमा परिचय समावेश गर्न एउटा निश्चित आधार बनाउन आवश्यक देखिन्छ भने परिचयको प्रस्तुतिमा एकरूपता, समाविष्ट लेखकको बालसाहित्यमा भएको योगदानको सङ ।क्षेपमा चर्चा, बालसाहित्यिक कृति र बालसाहित्यमा प्राप्त पुरस्कारहरूको उल्लेख हुनु उपयुक्त देखिन्छ ।

प्रकाशित मिति : प्रकाशन मिति : आईतबार, 16 मङ्गसीर, 2064

लेखकका अन्य रचनाहरु