कवितासङ्ग्रह
"प्रथम पुरुष"
कवि: कृष्ण उपाध्याय
प्रकाशक: समकालीन साहित्य प्रतिष्ठान, बेलायत
डायास्पोरिक कथा संग्रह "समुद्र र सपना"
कथाकार: सञ्जु बजगाईं
प्रकाशक: रत्न पुस्तक भण्डार, काठमाण्डौं

समकालीन साहित्यिक रचना

तिम्रै नाम ! (कथा)

पात्र क: के तिमी अझै उस्तै छौ… जस्तो तिमीले मलाई या मैले तिमीलाई छोड़ेपछि छौ ?

पात्र ख: छोड़ेको तिमीले थियौ, म छोड़िएको थिएँ ।

सपना (कथा)

जिल्लाबाट विधालय निरिक्षक आएका थिए । गाँउमा राम्रो खाने बस्ने लज र होटल थिएनन् । बाहिरबाट आएका मान्छेलार्इ जँहा सुकै वास माग्दै हिँड्न पनि अप्ठ्यारो । अरू शिक्षकहरूलार्इ पाहुना लगेर राख भन्न पनि मैले सकिन । फेरी आफु प्रधानअध्यापक भएको नाताले पनि स्कुलका पाहुनालार्इ खानपिन र वासको व्यवस्था गर्नु मेरो कर्तव्य भित्र पर्दथ्यो । तर घरको अवस्था तेती पाहुनाको श्वागत गर्न योग्य भने थिएन । मैले आफुलार्इ जति व्यवहारिक छु भने पनि म पनि त नेपाली समाजको गाँउमा जन्मि हुर्केको पुरूष न ठहरिएँ । साँच्चै भन्ने हो भने मैले दाल भात पकाउन सिकेको भनेकै आइएड पढ्न शुरूगरे पछी हो । फेरि आफुले खाने भात जस्तो भए पनि हुन्थ्यो । कसैले यस्तो नमिठो ,नून लागेन नभन्ने । कहिले भात र दाल सँगै मिसाएर पकायो । कहिले भातमा नै अलिकति नून र घिउ हालि दियो । दाल तरकारी पकाउने लेठानै नलाग्ने । त्यो भन्दा पहिला त भातपकाएका वेला भान्सामा पनि हेरेको थिएन भन्दा हुन्छ । आमा र भाउजु भए पछि भान्सा हेर्ने कुरै भएन । त्यसमाथि छोरा मान्छेले पकाउन सिक्ने त चलन पनि छैन । फेरी आफ्ना बा गाँउका अध्यक्ष । अध्यक्षको पनि गाउँमा त निकै शान हुने भर्इ गयो । हामीले खास केहि कामनै गर्नु पर्दैन थियो । सरा सरी एस एल सी पास गरियो । आइ एड पढियो । त्यसपछि मास्टर भइयो । गाउँमा मास्टर भए पछिको त इज्वत नै वेग्लै । मास्टर जति जान्ने कोहि पनि हुँदैन भन्ने सोचाइ भएका गाउँलेका अगाडि शानै बेग्लै ।अँ म पाहुनाको कुरा गर्दै थिएँ । स्कुलका केटाकेटीहरूको हुल सँगै विधालय निरिक्षक र म पनि घर तिर लाग्यौ । विधार्थीको हुलमा मेरा छोरा र छोरी पनि थिए । छोरी आठ बर्षकी र छोरा ६ बर्षका थिए । तीन हप्ता देखि आमा सँग फोनमा र स्कार्इपमा कुरा हुन नपाएकाले उनीहरू त्यसै न्याश्रिएका थिए । प्रत्येक दिन जस्तो सुत्नु अगाडि आमा सँग कुरा गरेर आमालार्इ गुडनार्इट किस दिएर सुत्नेहरू तीनहप्ता सम्म सम्पर्क नहुँदा नूनखाएका कुखुरा जस्तै बनेका थिए । बाबा मामूले किन फोन नगरेको ? हामीले चाँडै आउनु भनेकाले मामू रिसाउनु भएको हो बाबा ? भनेर सानो छोराले तोते वोलीमा सोद्दा म सँग केहि उत्तर हुदैन थियो । वावू मामूलार्इ कामबाट फुर्सुद मिलेन होला । एक दुर्इ दिनमा स्काइपमा आइ हाल्नु हुन्छ नी भन्दै टार्थे र अर्को तिर फर्किएर रसाएका आँखा पुच्छदथेँ । यो क्रम लम्मिदै तीन हप्ता भइ सकेको थियो । छोरा छोरीलार्इ कुरा गरार्इ दिन भनेर थुप्रै पटक फोन लगाउँदा पनि फोन नै उठ्दैन थियो । पक्कै पनि घरवेटीहरू सँग कतै घुम्न गएका होलान् त्यसैले फोन नउठेको होला भन्ने अट्कल काटेँ । फेसबुकको सम्पर्क सूचीमा पनि ब्लक भएछ । मलार्इ फेसबुकको राम्रो ज्ञान नभएकाले गल्तीले कुनै बटन थिचेँहोला भनेर चित्त बुझाएँ । घरमा पुगे पछि छोरा छोरीलार्इ खाजा दिएँ । हामीलार्इ दुर्इ कप चिया पकाएर ल्याएँ । गाउँमा भए पनि सोलारले एउटा बत्ती बाल्न, फोन र कम्प्यूटरलार्इ चलाउन पुग्दथ्यो । बच्चा सानै भएकाले चाँडै सुतिहाल्थे ,बिजुली धेरै खर्च हुँदैन थियो । पानी झरी पर्दा ,घाम नलाग्दालार्इ भनेर व्याट्री चार्ज गरेर पनि राख्ने गरेको थियो । चिया खाँदै, विधालयका र गाउँठाउँका बारेमा कुरा गर्यौँ । पारिवारिक कुराहरू पनि साँटा साँट भए । चिया खाए र केटाकेटीलार्इ होमवर्क गर्न लगाँए । पाहुनालार्इ कम्प्यूटरमा अल्मल्याएर म भान्सामा जुटेँ । भान्साको काम गर्दै बेलाबेला केटा केटी र बेला बेला पाहुना तिर पनि ध्यान दिँदै थिएँ । फेसबुकमा मित्र बन्ने पाहुनाको आग्रहलार्इ सहस्र स्वीकार गर्दै मित्र बन्यौ । खाना तयार भए पछि केटा केटीलार्इ खाना दिएँ । उनीहरू सुत्नु अगाडि आमा सँग कुरा गर्ने वानी परेकाले छिटो छिटो खाना खान्थे । ढिला भयो भने आमा सँग वोल्न पाइँदैन भन्ने उनीहरूले बुझेका थिए । सानै भए पनि दिन दिनैको अभ्यासले गर्दा छोराछोरीहरू दुबै स्काइप खोल्न सिपालु भर्इ सकेका थिए । त्यहाँ मैले लागिरहनु पर्दैन थियो । उनीहरूलार्इ कम्प्यूटर दिएर हामी खाना खान थाल्यौ । सँधै झैँ धेरै सम्पर्क गर्दा पनि आमा सँग सम्पर्क हुन सकेन । छोराछोरी निराश बनेर सुत्ने तर्खर गर्न लागे । धन्न संयोगले , त्यसैबेला दुबहीमा भएका मामा सँग सम्पर्क भएछ । एक छिन कुरा गरेर सुते । पाहुनालार्इ पनि पहाडको उकालो र ओरालीबाटोमा ,बसले हल्लाउँदा हल्लाउँदा हैरान बनाएको रहेछ । तातो खाना पेटमा पर्नासाथ हार्इ हार्इ गर्न शरू गरे । पाहुनालार्इ एउटा कोठामा सुत्ने व्यवस्था गरेँ र म भाँडा कुडा र चुलोजुठोमा लागेँ । केटाकेटी र पाहुना निधाए पछि घर सुनसान थियो । गाउँ तिर बति नहुनाले सबै मान्छे प्राय चाँडै सुत्छन् । अँध्यारोको बर्कोले धर्तिलार्इ छोप्दै थियो । नजिकैको जंगलमा श्यालहरू कराएको आवाज आर्इरहेको थियो । यो श्यालको जात पनि कस्तो ,एक ठाउँको श्याल कराए पछि वारिपारी चारैतिरका श्यालहरूले कराएर श्वर थप्दै जाने । यिनै कुराहरू सोच्दै म कम्प्यूटर खोलेर अगाडि बसें । पाहुनाले फेसबुकमा मित्रताको लागि पठाएको अनुरोधलार्इ स्विकारेँ । आफ्नो मित्रताको सूचिमा गएर हेरें । केहि नयाँ खवर केहि थिएन । गाउँका मास्टरका कति नै साथिहरू हुन्छन् र फेसबुकमा कुरा गर्न । स्कुलका शिक्षक शिक्षिका सँग दिन भरी सँगै भएकाले गर्ने कुरा पनि केहि हुँदैन । फेरी आफु त हेडमास्टर परियो सबै सँग सम्पर्क गरेर कुराहरू शेयर गर्ने कुरा पनि भएन । एक दुर्इ जना विदेश तिर भएका साथिहरू पनि अनलार्इनमा रहेनछन् । मन त्यसै गह्रुँगो हुँदै नयाँ मित्रको प्रोफाइलमा गएँ । कोहि परिचित साथिहरू भटिन्छ की भन्दै क्रशरलार्इ तलमाथि गरेँ । तीन चार जना अरू स्कुलका हेडमास्टरहरू पनि लिस्टमा रहेछन् । मित्रताका लागि अनुरोध पठाएँ । अरू कोहि चिनेका छन् की भनेर नाम र फोटो हेर्दै थिएँ । करिब नौ बर्ष अगाडि ताहाचल क्याम्पसमा आइएड पढ्दा चिन जान भएको एक जना साथि भेँटे । उसको प्रोफायलको फोटोले मेरो ध्यान आकर्षित गर्यो । उसलार्इ हतार हतार गरेर मित्रताको अनुरोध पठाएँ । उसको फोटो अल्वममा गएर फोटाहरू एक एक गर्दै हेर्न थालेँ । केहि तश्विरहरू हेरे पछि मेरो मुटुको धड्कन सँगै , स्वास प्रस्वास तिब्र गतिमा बढ्न थाल्यो । म स्वाँ स्वाँ भएँ । अचानक टाउको दुखेर रिंगटा लाग्न थाल्यो । अनायासै आँखाबाट आँशुहरू निस्किए । आँखा चिम्म गरें र म बाहिर निस्किएँ । पिल पिल गर्दै ताराहरू आकाशमा देखा पर्दै र हराउँदै थिए । मलार्इ ती ताराहरूले पनि के के भनेर जिस्क्याए जस्तो लाग्यो । उत्तर तिर हिमालले आकाश सँग जोडिएर कानेखुशी गर्दै थियो । हिमालको पल्ला पट्टीबाट जुनले मन्दमुस्कान छरेर उज्यालोले बाहिर चिहाउन शुरू गरेको थियो । चिसो हावाले मेरो झट्झट गर्दै दुखेको टाउकामा स्पर्श गर्दै जाँदै थियो । मैले लामो लामो सास फेरेँ । मेरा आँखा अगाडि आएर अतित घुम्न थाल्यो । म त्यसबेला कक्षा १०मा पढ्थें । स्कुलभरीमा राम्रो पढ्ने विधार्थिमा गनिन्थें । हाम्रो स्कुलमा हाजिरिजवाफ प्रतियोगिता हुने भयो । म गौतम बुद्दसदनको टोली नेता थिएँ । हाम्रा सदनमा यसै बर्षदेखि हाम्रो स्कुलमा पढ्न आएकी तिर्थकुमारी भन्ने नयाँ विधार्थी पनि थिइन । कक्षा ८ की प्रथम विधार्थी भनेर उनलार्इ भन्थे । उनका बाआमाको स्कुलका छेउमा किराना पशल थियो । हाजिरिजवाफ प्रतियोगितामा तिनवटा प्रश्नको जवाफ उनले पनि दिइन । जसले जाने पनि टोलिनेता मार्फत भन्नु पर्ने हुनाले मलार्इ कानमा सुटुक्क उत्तर भन्थिन् । यो हाजिरिजवाफको तयारि देखि प्रथम हुँदा सम्ममा हाम्रो थुप्प्रै पटक भेटभएको थियो । थाहै नपार्इ यो मनले उनलार्इ मनपराउँन थालेछ । आँखाहरू उनलार्इनै हेर्न लालाहित हुन्थे । स्कुलजाँदा उनकै पशल अगाडि भएर जानु पर्थ्यो । उनी पनि शायद मलार्इ नै पर्खि रहेकी हुन्थिन् । म उनको पशल नजिक पुग्दा उनी पनि निस्किएर अगाडि लाग्थिन् । हामी सँग सँगै स्कुल जान्थ्यौ । हाम्रा आँखा जुद्दा उनी मुस्कुराएर प्रतिउत्तर दिन्थिन् । मेरो मन दिन भर रोमान्चित हुन्थ्यो । हाम्रो वोलचाल भने खासै भएको थिएन । मैले एस एल सी दिए पछिको समयलार्इ स्कुलमा श्वयंसेवक भएर पढाउँदै उपयोग गरेँ । धेरै पटक शिक्षक नभएको वेलामा उनीहरूलार्इ पनि पढाएँ । म आइएड सकेर नजिकैको निम्नमाध्यमिक विधालयमा पढाउन थालेँ । अब भने समय समयमा भेटघाट र कुराकानी हुने गर्थो। एकदिन बुवाले आमा सँग मेरो विवाहको कुरा गर्नु भयो । मेरो विवाह व्येपारीकी छोरी सँग गर्ने कुरा हुँदै रहेछ । मैले सास दवाएर सुनेँ । बा भन्दै हुनुहन्थ्यो, केटीले फस्ट डिभिजनमा एस एल सी पास गरेकी छ । केटी सारै शिलश्वभाव राम्रो भएकी छ । के दिन्छन् त हाम्रो धर्मराजलार्इ ? आमाले उत्शुक्ता पोख्दै बा तिर हेर्नु भयो । हामीले कुरा गरे पछि कसो नदेलान् त ,बाले अलिकति गाविसको अध्यक्षभएको रबाफ छोड्दै भन्नु भयो र मुशुक्क हाँश्नु भयो । हाम्रो धर्म राजले त मान्छ होलानी फेरि आमाले थप्नुभयो । मेरो घाँटीमा के अड्किएजस्तो भयो । खोकेको थाहा पाउलान् भनेर हतार हतार आँगन तिर निस्किएँ । बिस्तारै आफ्नो कोठामा गएर सुतें । मनमा अनेक कुरा खेलेर निन्द्रा नै परेन । बिहान आमाले ए कान्छा उठ नौ बज्न लागि सक्यो कति सुतेको भन्दा मात्र बिँउझिएँ । सारै राम्रो सपना देख्दै थिँए । एक छिन सुत्नपाए फेरि अगाडिको सपनाले निरन्तरता पाउँथ्यो की भन्ने लोभले फेरि सुत्न प्रयास गरेँ । तर त्यस्तो मिठो सपना सँग कहाँ पुग्न सकिन्थ्यो र ? अँह निन्द्रा नै लागेन । शनिवारको दिन स्कुल जानु पर्दैन थियो । बिस्तारै उठेर नुहाइ धुवार्इ गरेर भान्सामा गएँ । खाना खाँदै गर्दा , ल आज साना पण्डितलार्इ पनि बोलाएको छ । हामी कन्यार्थु भएर जानु पर्छ लुगालगाएर ठिक पर्नु । आदेशात्मक श्वरमा बाले भन्नु भयो । मैले लजाउँदे नजाने झैं गरेर कहाँ जाँने बा भनेर सोधें । बाले भरे थाहा पार्इहाल्छस् नी भनेर टार्नुभयो । करिब चार बजे तिर पण्डितबा पनि आइपुगे । पण्डितबा सँगै हामी घरबाट निस्कियौं।हामी आउने कुरा व्यापारिका घरमा पहिलानै थाहा रहेछ । सबैजना शरसफाइ र खानपिनको तयारीमा जुटेका रहेछन् । मेरा आँखा भने तिर्थकुमारीलार्इ खोजी रेहेका थिए । एक छिन बसे पछि तिर्थकुमारीका बाले चिया ल्याउन अह्राउनु भयो । तिर्थकुमारी लजाउँदै चिया लिएर आर्इन । हाम्रा बाले नानीको नाम चै के अरे भनेर सोध्नु भयो । उनी लजाउँदै तिर्थ भनेर चिया दिएर भित्र गइन् । विवाहको कुरा छिनियो । गाउँमा हामी अरू भन्दा अलि पढे लेखेका भएको नाताले पनि फजुल खर्च गर्नु हुन्न भन्ने हाम्रो मान्यता थियो । धरै खर्च नगरी विवाह गर्ने तिर्थ र मेरो इच्छा थियो । तर त्यसको कुनै सुनुवार्इ दुबै पक्षबाट भएन । तडक भडक सहित ठूलो भोज भतेर भयो । ऒल्लो गाउँ पल्लो गाउँ चिने जानेका जति सबैले विवाह भोजको मजा लिए । नाचगान पनि धुमधाम भयो । दोहोरी गीत, बालन र श्लोक भन्नेले रातनै छर्लङ्ग पारे । विवाहको पहिलो रात भविष्यको बारेमा थुप्रै योजनाहरू बुन्यौं । सँगै जीउने सँगै मर्ने वाचाहरू गर्यौं । सन्तान कति जन्माउने देखि के नाम राख्ने समेतका कुरा भए । छोरीको नाम, धर्म र तिर्थ बाट मिलाएर धरती राख्ने र छोराको नाम राज र कुमारीबाट राजकुमार राख्ने निर्णय भयो । उनलार्इ पनि स्कुलमा काम खोज्ने र दुबैले स्कुलमै पढाउने । गाँउमैंबसेर एउटा आदर्श जीवन विताँउने सपना रोप्यौ । तँ चिता म पुर्याउँछु भने झै तर्थले पनि स्कुलमा काम पार्इन् । हामी दुबै जनाले स्कुलमा पढाउन शुरू गर्यौ । जीवन हर्शोल्लाश सँग अगाडि बढि रहेको थियो । झन छोरी धर्तीको जन्म भए पछि त खुशिको सिमानै रहेन । धर्तीको आगमनले हामीलार्इ अझै नजिक बनायो । हामी दुवैको माया पाएर धर्ती पनि शुन्दर फूलको कोपिला जस्तै भएर हुर्कँदै थिइन । राजकुमारको जन्म भयो । हाम्रा सपनाहरू साकार हुँदै थिए । देशको राजनैतीले फरक मोडलियो । देशमा दिन दिनै झगडा काटमार हुन थाले । गाँउका यूवायूवती जति एकाएक हराउन थाले । दिन दिनै हडताल, चन्दा, लेवी भन्दै एकखाले मान्छेहरू आउँथे । फेरि केहि क्षणमा तिमेरू जँगलिलार्इ सहयोग गर्ने भन्दै अर्काथरिमान्छेहरू आउँथे । खसी, बोका कुखुरा परेवा ,अन्न केहि भन्न पाइएन सबै खाइ दिन्थे । नदिँदा ज्यान बचाउनै गारो । वोल्दा मात्र कतिले अंगभङग हुनु पर्यो भने कतिले त ज्यानै गुमाउनु पर्यो । शिक्षक शिक्षिकाहरू चन्दा दिँदा दिँदा हैरान् भयौ । पुलिस र सेनाको धरपकडले गाउँमा बस्न र बाँच्न समेत गाह्रो हुन थाल्यो । । गाउँका मान्छेहरू शहरतिर गएर बस्न थाले । कोही कामका लागि विदश तिर लागे ।एकजना विदेश गएर २–४ बर्ष बस्न पाए काठमाण्डौमा एउटा घर बनाउन सकिन्थ्यो । त्यस पछि त छोरा छोरीलार्इ पढाउने र बाँकी जीन्दगी आनन्दले शहरमा नै विताउने सपना हामीले पनि फलायौं । गाउँबाट थुप्रै महिलाहरू इजरायल जाँदै राम्रै पैसा कमाएर ल्याँउदै थिए । तिर्थले पनि इजरायल जाने विचार गरिन् । मलार्इ भने एकातिर साना छोरा छोरीलार्इ कसरी हुर्काउने भन्ने समस्या थियो भने अर्को तिर तिर्थसँग विछोड भएर कसरी बस्नु भन्ने पिर थियो । नपठाउँदा पनि सँधै त्रासै त्रासमा दिन कटाउनु पर्ने अर्को वाध्यता थियो ।उनकी काकाकी छोरी पनि इजरायल गएर आइछन् । काठमाण्डौमा घर किनेको रहेछ । उनले तिर्थलार्इ पनि इजरायल जान सहयोग गर्छु भनेर फोन गरिन् । हामीले यति सजिलै जान पार्इन्छ भन्ने सोचेका पनि थिएनौ । उनी उड्ने दिन जति नजिक आउँथ्यो उति नै मेरो टाउको भारी हुन्थ्यो । हजुरले किन पिर गर्नु भएको , म फोन गर्दै गर्छु । दुर्इ बर्षमा त आर्इ हाल्छु नी । त्यस पछि त हाम्रा सुखका दिन शुरू भइ हाल्छन् नी भनेर मलार्इ शान्त्वना दिन्थिन् । छोरा छोरीलार्इ ममी विदेश जाने भन्दा एक पटक दुबै रोए । राम्रा लुगा र खेलौना लिएर चाँडै आउने भनेर बल्लतल्ल सम्झायौ । छोरालार्इ मामा घरमा छोडेर छोरी र म एयरपोर्टमा तिर्थलार्इ पुर्याउन गयौं । उड्ने वेलामा छोरीलार्इ अँगालो हालेर तिर्थ पनि खुव रोइन । मेरा पनि आँशु थामिएनन् । अर्को तिर फर्किएर सम्हालिएँ । आमालार्इ हातहल्लाउँदै धर्तीरूँदै थिइन । मैले उचालेर छातिमा टाँसे । हवाइजहाजले दक्षिणकालीको डाँडो काटेर जाउन्जेल सम्म हेरि रहयौं । थाहा नपार्इ मेरा आँखाबाट आँशुबग्दै रहेछन् । छोरीले तपार्इ किन रूनुभएको बाबा ,ममी आइहाल्नु हुन्छ नी भन्दा मात्र थाहा पाएँ । लजाउँदै हैन छोरी आँखामा भुसुना पसेछ भनेर टारेँ । आज तिर्थ गएको पनि तीन बर्ष वितिसके छ । मलार्इ सपना देखेजस्तो लागिरहको थियो । म फेरी घर भित्र गएँ । मन नलागि नलागि कम्प्यूटर खोलेर फेसबुकमा अगाडि हेर्दै गरेको पेजमा नै गएँ । त्यहाँ थुप्रै फोटाहरू थिए । तिर्थका फोटाहरू पनि बिभिन्न पोजमा फरक फरक दृश्यहरूका पोष्ट गरिएका थिए । कुनैमा तिर्थ एक्लै उभिएकी थिइन् । कति फोटाहरू साथिहरू सँग समूहमा खिचिएका थिए । एउटा फोटो हेर्दा मेरो सास बन्द भए जस्तो भयो । फोटोको तल लेखिएको वाक्य पढ्दा मेरो मुटुमा कुनै तिखो बस्तुले घोचे जस्तो लाग्यो ।त्यहाँ “ मेरी ह्रृदयकी रानी,हाम्रो शुभविवाह ” लेखिएको थियो । त्यसमा मेरी तिर्थ र मैले नौ बर्ष अगाडि चिनेको साथि विवाहको लुगामा सजिएर अंगालोमा बाँधिएका थिए ।

अब विदेश जाँदै जान्न (हास्यव्यङ्ग्य)

के छक्क परेर अक्क न पक्क हुनु भा’को हँ?म अब बिदेश नजाने नै भा’को हुँ, स्बदेशमै सबैथोक हुने भएपछि किन बिदेश जानुप¥यो र ? कुन देश बाँकि छ र घुम्नलाई ? पार्टिको काममा , देशको नाममा बिभिन्न ठाम् ठाम्मा घुम्न गएपछि मलाई बिदेश प्रतिको मृगतृष्णा ह्वात्तै घटेर गा’को छ । आखिर घुम्नु पर्ने देश नै कुन बाँकि छ र?

निबन्ध

कफी मिटिंग
(नम्रता गुरागाईं)
बाँसै नभेटे कसरी बज्छ बाँसुरी
(विद्या घिमिरे)
विचराहरू
(माधव काफ्ले)

नियात्रा

सोइनमले जुराएको यात्रा
(बिकु लामा)
पूर्वखोला यात्रामा चौबिस फन्का
(राजेश कुमार अर्याल)
सिण्डिकेटको सास्तिमा मुस्ताङी मुस्कान
(गोपाल झापाली)

कविता

मलाई छेपारो बनाइदेऊ प्रभु !
(डा. खलु)
शनै शनै रेगिस्तानहरू
(महेश प्रसाईं)
हल्लाको साँघु
(सुरेन्द्र देवकोटा)

विचार

मगर पाङ (भाषा) को अध्ययन १
(लालमणि पोख्रेल)
मगर पाङ (भाषा) को अध्ययन २
(लालमणि पोख्रेल)
गण्डकी अञ्चलका साहित्यकार
(डा. यदु नन्दन उपाध्याय)

संस्मरण/स्‍मृति

मेरो पनि ‘सायाङ्’
(सिरुखर्के जेठा)
कलेजका ती दिनहरू : एक नोस्टाल्जिक फ्लासब्याक
(नवीन पौड्याल)
अलबिदा पराजुली बा !
(छविरमण सिलवाल)

जीवनी

१२ भाषाका ज्ञाता: हेमचन्द्र पोख्रेल
(नरेन्द्रराज प्रसाई)
आदिकवि भानुभक्त आचार्य
(विजय सागर)
नेपाली आधुनिक गीतका लोकप्रिय गायक फत्तेमान
(नरेन्द्रराज प्रसाई)