कथा संग्रह
"कमरेड भाउजू"
कथाकार: कृष्ण बजगाईं

समकालीन साहित्यिक रचना

उत्तरआधुनिकताको सांस्कृतिक शैली विचार

बीसौँ शताब्दीका अनेक धनवादी-भ्रमहरूमध्ये उत्तरआधुनिकता पनि एउटा हो । सुरुमा विश्व-पुँजीवादले अत्याधुनिक प्रविधिका सहारामा 'श्रमको दक्षतालाई अधिकतम सम्मान' भन्दै श्रमिक सङ्ख्यामा कटौती गर्ने र प्रतिस्पर्धात्मक बजार व्यवस्थाको नाममा कमजोर उपभोग्य सामग्री उत्पादन गरी परम्परागत उद्योगहरूलाई समाप्त पार्ने अथवा अधिनस्त गर्ने काम सँगै बुद्धिजीवीहरूलाई निजत्व, पृथक्ता, अस्थिर-अडानी, सतही र आत्मकेन्द्री बनाएर विचारधाराको क्षेत्रमा श्रमपरक चिन्तनको सट्टा पुँजीपरक चिन्तनको वर्चश्व कायम गराउने चालवाजीको रूपमा यो सोच अघि बढाएको थियो । यथार्थको आधारमा तार्किक निष्कर्षमा पुग्नुभन्दा- 'अलिकता अराजकता अलिकता व्यावहारकिता' भन्दै सिद्धान्तहीनताको प्रबर्द्धन गराउने काम पनि धनवादी-संस्कृतिको नयाँ कार्यशैली बन्नपुग्यो । पुँजीवादी निरङ्कुशतालाई लुकाउन, समाजवादको समाप्तिलाई दर्शाउन र वर्गीय विचारधाराको निस्सारता अथ्र्याउनका लागि आधुनिकताभन्दा उन्नत साँस्कृतिक सोच भन्दै उत्तरआधुनिकतावाद अघि आयो । साहित्य र कलामा प्रयोग भइरहेको यथार्थवादलाई भाँचभुँच पारेर ˆयाँक्दै स्वच्छन्दता, अराजकता, विधाभञ्जनसँगै सबै कुरा सतहमा उत्रिनुपर्छ, सूचना बनेर बग्नुपर्छ र ज्ञान कम्प्युटरमा अनुवाद हुन्छ भन्ने विचार बनेर आयो । साहित्य मात्र भाषाको खेल नभएर विज्ञान पनि भाषाकै खेलमा परण्िात भएको तर्क ल्योतारले अघि सारे । माक्र्सवादप्रति अविश्वास जन्माएका प|mान्सेली बुद्धिजीवीहरूले- 'विचारको प्रश्न छाडेर भाषाको खेलमा नै साहित्य रमाउँछ' भन्ने तर्क अघि सारे । 'संरचनावाद होइन विरचनावादतर्फ लम्क ।.अर्थको शृङ्खलामा होइन विखण्डनतर्फ लम्क ।.' भन्ने ज्याक डेरडिाको सोचलाई अँगाल्दै पुराना सबै मान्यताहरू निकम्मा भए त्यसैले इतिहासको अन्त्य भयो भन्ने बिन्दुसम्म उत्तरआधुनिक सोच विस्तार भयो । प|mान्सिस फुकुयामासम्म आइपुग्दा साम्यवादी आदर्शमाथि उदार प्रजातन्त्रवाद विजयी भएको हर्षोल्लास समाप्त भयो र निरङ्कुश पुँजीवादी सर्वसत्तावादको खोल च्यातियो । त्यसपछि उनी स्वयंले उदार लोकतन्त्र अधुरो, अपूर्ण र अपर्याप्त रहेको कुरा गर्न पुगे । साम्राज्यवादी विश्वको नेता बनेर संयुक्तराज्य अमेरकिाले गरेका विश्वव्यापी कर्महरू कुकर्म बनेको देखे । नैतिक आधार गुमाएको र आक्रामक, व्यक्तिवादी र स्वार्थी भएको हुँदा पुँजीवादी लोकतन्त्र विश्व जनताका लागि एकदमै अपर्याप्त रहेको तथ्यलाई स्वयं फुकुयामाले स्वीकारे । इतिहासको अन्त्य होइन, पुनरावृति हुने कुराहरू गर्दै प|mेडरकि जेमसन देखापरे । एउटा इतिहासको अन्त्यसँगै अर्को इतिहासको आरम्भ हुने कुरालाई स्वीकार्नै पर्ने बाध्यात्मक तथ्य उत्तरआधुनिकतावादीहरू सामु देखा पर्‍यो । त्यसैले चाहे बुर्जुवा वर्गको पुँजीवादी लोकतन्त्रको महाआख्यान् होस् अथवा श्रमजीवी वर्गको समाजवादी लोकतन्त्रको महाख्यान् होस् त्यसको निरन्तरतामा नै आजको विश्वचेतना क्रियाशील छ । विचारधारात्मक द्वन्द्व प्रवाहित छ ।

ज्ञानबहादुर बिनाको ओलेसको बास र कौडेको हिँडाई नियात्रा

‘ओलेस जानेबेला भयो’ भन्ने शन्देश दिने मोवाइल छोडेर रेडियोबाट निस्किए । कहिले जानिजानी कहिले बिर्सिएर मोवाइल छोड्ने पुरानै बानी हो । यसपाली पनि मोवाइल कार्यथलो मै छोडेर मोटरसाइकिलमा ओरालो झरें । भीडमा जतन गर्न र घुम्न असजिलो हुने महशुस गरेर मोटरसाइकिल पनि घरमा थन्क्याए । हुलमुलमा जीउ जोगाउनु, अनिकालमा बीऊ जोगाउनु भन्ने लोकोक्ती छदैँछ । जीपमा चढें, चढें त के भनौ र ? झुण्डिए । धेरै बेर झुण्डिदा हात पाटिएपछि छतमा उक्लिए । जीपको सीट मात्र भरिएको छैन, छत, पछाडि, अगाडि सुँड जस्तो भाग चारैतिर यात्रु भरिएका छन् । नियमित यात्रीहरू भन्दैछन्, ‘बाँसटारी झडेवा रहबास मोटरबाटोमा चल्ने जीपको भारि सधै यस्तै हो ।’

बौद्ध साहित्यमा तिवारीको सिद्धार्थ गौतम नाटक कृति/समीक्षा

(यस अनुसन्धानात्मक समालोचनामा नेपाली बौद्ध साहित्यका रूपमा भीमनिधि तिवारीको सिद्धार्थ गौतम नाटकको अध्ययन गरिएको छ । नेपाली काव्य, कविता, कथा, उपन्यास, नाटक, एकाङ्की आदिका क्षेत्रमा महŒवपूर्ण योगदान पु¥याएका तिवारीको सिद्धार्थ गौतम नाटकको नेपाली बौद्ध साहित्यमा पनि अहम् भूमिका छ । बुद्धसम्बद्ध विषय–प्रसड्डलाई कथ्यविषय वा विषयवस्तु बनाई सिर्जित साहित्यलाई बौद्ध साहित्य भन्दै यहा“ नेपाली बौद्ध साहित्यको परम्परामा सिद्धार्थ गौतम नाटकको विश्लेषण गरिएको छ । प्रस्तुत नाटक नाट्यतŒव तथा बुद्धतŒव दुवै दृष्टिले मौलिक सबल, उच्च र उत्कृष्ट नाट्यकृति रहेको निष्कर्षमा पुगिएको छ ।)

विचार

भारतमा नेपाली गीत लेखनको परम्परा र प्रवृत्ति
(नवीन पौड्याल)
दार्जिलिङका नयाँ पुस्ताका समालोचना - केही आशा केही निराशा
(नवीन पौड्याल)
नयाँ गजलकार नयाँ सम्भावना
(नवीन पौड्याल)

कथा

उऋण
(सानु शर्मा)
आशक्त
(शेरबहादुर कार्की)
मेरो बाउ रे !
(जीवन देवान गाउँले)

गजल

गजल
(वीरेन्द्र खडका)
गजल
(कोमल भट्ट)
गजल
(आकाश चन्द ललित)

कविता

माझी नियति
(पेशल आचार्य)
अधकल्चो दिमाग
(कृष्ण कट्टेल)
नेपाली पथ
(कृष्णराज बजगाईं)

वार्ता

साहित्यकार कृष्ण बजगार्इंसँग कुराकानी
(विवश वस्ती)
वरिष्ठ कथाकार परशु प्रधानसँग कथावार्ता
(नारायण तिवारी)
कालजयी कर्महरूमा बद्रीनारायण प्रधानमाथि रूपेश शर्मासितको अन्तरवार्ता
(अर्जुन यावा)

नियात्रा

न्यूयोर्क शहर दुई वर्षपछि पुग्दा
(डीग बहादुर तामाङ्ग)
जहाँ ढुङ्गा ढुङ्गामा देवताको बास छ
(भेषराज रिजाल)
जाऊँन हरर, बेंसीसहर
(प्रा.डा. खगेन्द्रप्रसाद लुइटेल)