कथा संग्रह
"कमरेड भाउजू"
कथाकार: कृष्ण बजगाईं
कवितासङ्ग्रह
"प्रथम पुरुष"
कवि: कृष्ण उपाध्याय
प्रकाशक: समकालीन साहित्य प्रतिष्ठान, बेलायत

समकालीन साहित्यिक रचना

प्रायोगिक सन्दर्भ उत्तरआधुनिकतावादी चिन्तनका सापेक्षतामा (विचार)

१.१. उत्तरआधुनिकतावादको परिचय
अङ्ग्रेजी पोष्टमोर्डन र नेपाली भाषाको उत्तरआधुनिकता शब्द पर्यायवाची शब्द हुन् ।१ यस उत्तरआधुनिक शब्दको अर्थ विभिन्न विद्वान्हरूले विाभिन्न किसिमबाट लगाएका छन् । कसैले यसलाई आधुनिकताको विरोधीको रुपमा स्वीकार गर्दै आधुनिकता समाप्त पार्ने वादका रुपमा स्वीकार गरेका छन्, भने कतिपयले आधुनिकताबाटै विकसित भएको प्रवृत्तिाका रुपमा स्वीकार गरेका छन्, तर कसैले अंशमात्र आधुनिकता र अरु नयाँ प्रवृत्तिा हो भन्ने धारणा राखेका छन् । उत्तरआधुनिक शब्दलाई कसैले निरर्थक शब्द, कसैले उदारवादी आन्दोलन, कसैले रढिवादी आन्दोलन र कसैले नवरुढिवादी आन्दोलनका रुपमा व्याख्या गरेका छन् । अतः उत्तरआधुनिकताको स्पष्ट रुपरेखा बनाउन गाह्रो छ । यसको अर्थ ठाउँ सभ्यता र संस्कृतिअनुसार भिन्नभिन्न रुपमा लगाउन सकिन्छ ।२ खासमा उत्तरअधुनिकताको सुरुवात कलाक्षेत्रबाट भएको हो । यसको प्रभाव विस्तारै समाज, संस्कृति, वास्तुकला, सङ्गीत, नृत्य, दर्शन, मनवशास्त्र, इतिहास, राजनीतिशास्त्र, मनोविश्लेषण र विज्ञान आदिमा पर्दै गयो । अनि जहाँ जोसित साँठगाँठ राख्न थाल्यो त्यस्तै प्रवृत्तिको भएर विकसित हुन थाल्यो । वास्तविक रुपमा यसको परिभाषा गर्न गाह्रो भएको विद्वान्हरूको धारण छ, तर पनि यसलाई चिनाउने प्रयास स्वरुप परिभाषामा बाँध्ने काम भइरहेकै छ । अनेक विषय र अन्तर्विषयको चेतना, उपभोक्तावादी संस्कृति, आई.टी.को अकल्पनीय विकास र त्यसको संसारमा मानवीय प्रवेश र विश्वव्यापीकरणका परिप्रेक्षमा यस वादको परिभाषा गर्दा केही मात्रामा भए पनि यससम्बन्धी धारणा स्पष्ट हुने विद्वत्वरको धारणा छ । मूल रुपमा आधुनिकताको उल्लङ्घन भएपछि मात्र यसवादले प्रवेश पाउँछ । सार्विकताका बिरुद्ध खण्डितता, एकत्व अनुभूतिमा भन्दा खण्डित र बहुल बिच्छिन्न अनुभूतिमा यसवादले विश्वास राख्दछ । तथ्यको सार्वकालिकतामा भन्दा तात्कालिकतामा यस वादको झुकाउ रहेको छ ।यस वादको दार्शनिक अधारमा पनि भिन्नभिन्न जोडी (सेट) नियमहरू लागु हुन्छन् ।३ उत्तरआधुनिकता एक छाता सङ्गठन हो । त्यस छाताभित्र विनिर्माणवाद, नारीवाद, नवइतिहासवाद, नवव्यवहारिकतावाद, नवमाक्र्सवाद आदि सिद्धान्तहरू पर्दछन् । खास गरेर ाधुनिकताको आरम्भ सालाखाला १९६०को दशकबाट भएको मनिन्छ । ज्याँ फ्रास्वाँ ल्योटार्ड यस वादका मुख्य प्रणेता मानिन्छन् ।सन् १९७९मा क्यानेडेली सरकारले पश्चिमेली अतिविकसित समाजमा ज्ञानको स्थितिबारे प्रतिवेदन तयार पार्न ल्योटार्डलाई नियुक्त गरेपछि उनले वर्तमान स्थितिको बोध गराउन उत्तरआधुनिक शब्दको प्रयोग गरी यसको व्याख्या गरेका छन् ।४ खास गरी माक्र्सवादी विचारधाराको विरोधीका रुपमा उत्तरआधुनिक शब्दलाई अथ्र्याउँदै आइएको छ । उत्तरआधुनिकताको एकसूत्रीय कार्यक्रम माक्र्सवादको विरोध गर्नु हो भन्ने माक्र्सवादीहरूको धारणा रहेको छ । आजकल उत्तरआधुनिक शब्दको अत्यधिक प्रयोग र दुरुपयोग पनि गर्ने गरिएको पाइन्छ । त्यसैले यस वादको परिभाषा गर्दा सकारात्मक र नकारात्मक टिप्पणीहरू उठ्ने गर्दछन् । उत्तरआधुनिकता के हो भनेर भन्दा पनि ‘के होइन ?’ भनेर भन्दा यसको स्वरुप र वास्तविकता स्पष्ट हुन्छ । यस विश्लेषणले पनि यसको स्वरुप नितान्त विरोधाभासपूर्ण रहेको छर्लङ्ग हुन्छ ।

‘समुद्र र सपना’ कथासङ्ग्रहमा जीवनका ससाना सन्दर्भहरु (कृति/समीक्षा)

नेपाली समाज र नेपालीपनलाई नेपालबाहिर बसेर निरन्तर साहित्य सिर्जना गर्ने एकजना श्रष्टा हुन् कथाकार सञ्जु बजगाई । सरल तर सटिक ढंगले प्रस्तुत गर्ने उनको कथाको शैलीले उनलाई नेपाली कथाक्षेत्रमा अलग्गै परिचय दिनेछ । उनी नेपाली माटोभन्दा टाढा अत्यन्त व्यस्त ठाउँमा बसेर नेपाली चरित्र र मानसिकताका विविध पक्षका बारेमा कथालेखन गरिरहेकी छन् । वैदेशिक पृष्ठभूमिमा लेखिएका उनका कथाहरु नेपाली साहित्यका लागि नयाँ स्वाद र कोणका दृष्टिले उल्लेखनीय छन् । पात्रहरुको मनोविज्ञान र सामाजिक सरोकारसित जोडिएर निरन्तर परिवर्तन भइरहने मनस्थितिका बारेमा उनका कथाहरु प्रभावकारी छन् । उनका कथामा नेपाली चरित्रका आफ्नै विशेषताका अतिरिक्त आफू बसेको नयाँ र नौलो स्थानको मनोविज्ञान पनि घोलिएर आएको छ । जीवन र जगतका हरेक सन्दर्भसित जोड्ने यो प्रविधिले कथालाई सामयिक मात्र होइन जीवन्त पनि बनाउनेछ । उनको हालै प्रकाशित कथासङ्ग्रह ‘समुद्र र सपना’मा यस्तै विषयबोधका पन्ध्र वटा कथा समावेश छन् ।

पाठक (हास्यव्यङ्ग्य)

‘पाठक’ भन्नाले सामान्यतया दुई वटा अर्थ लाग्छन् । एउटा थरी पाठक र अर्को पढ्ने पाठक । पहिलो पाठक अर्थात् थरी पाठकलाई इमान्दार साथ भन्ने हो भने जात निर्धारण गर्ने ‘जातबेत्ता’ ले ‘कुमाई’ कोटीमा राखेका छन् । कुमाईहरु चौथो ठूलो जातमा पर्दछन् । पहिलो बाहुन, दोस्रो जैशी–सन्यासी, तेस्रो क्षत्री, चौथो कुमाई र अरु अरु । यसरी जातको उचनिचताको निर्धारण मैले गरेको होइन । कुनै महापुरुष वा दण्डित हुन लायक महापण्डित आदिले गरेका हुन् भनेर पितापुर्खाबाट सुनेकाले लेखेको हु“ । तर मैले भन्नुपर्दा– बाहुनदेखि कामीसम्म, जैसीदेखि धामीसम्म, कुमाईदेखि दमाईसम्म, नेवारदेखि सतारसम्म सवै बराबर हुन् । यि सवैले सवैलाई कुटुम्ब बनाउन मिल्छ । मलामी जा“दा लाश बोक्न मिल्छ । बिहेबटुलोमा स“गै बसेर मासु चिथोर्न, हड्डी टोक्न र रौसी धोक्न मिल्छ । एकले अर्काले छोएको पानी खान मिल्छ । एकले अर्काको घरभित्र जान मिल्छ । यो भन्दा बढी ८८ कुमाईभित्रको पहिलो पाठक अर्थात् थरी पाठक बारे नलेखौ“ ।

कथा

निलोे मसी
(धीरकुमार श्रेष्ठ)
इश्वरको रूप
(बद्री अधिकारी)
किस्मतिया
(शीतल गिरी)

लघुकथा

अनौंठो साँढे
(राम बिनय)
मानव अधिकारको रक्षा
(डा. कपिलदेव लामिछाने)
प्रायश्चित
(रन्जु "मार्ग")

गीत

गीत
(सन्तोष लामिछाने)
गीत
(अोम राना)
गीत
(भीम ठटाल)

गजल

गजल
(सुविद गुरागाईं)
गजल
(कोमल भट्ट)
गजल
(डिल्लीप्रसाद अधिकारी)

हास्यव्यङ्ग्य

जय– संस्कार !
(बद्री प्रसाद दाहाल)
एक झोला इन्द्रेणी सरसरती पढ्दा
(सदानन्द अभागी)
उसिन्नु पर्ने अण्डा किन पकाइस् ?
(कृष्ण उफान)

व्यक्तित्व / कृतित्व

गीतकारका रूपमा जस योञ्जन प्यासी
(नवीन पौड्याल)
विपीका आख्यानको मार्क्सवादी पठन
(डा.कुमारप्रसाद कोइराला)
कवि जयन्तकृष्ण शर्माको काव्यिक भावभूमि र शिल्पचेतना
(डा. राजकुमार छेत्री)